İnsanlar varlık denen örüntüleri açıklamak ve aralarındaki ilişkileri anlayabilmek için yorum yapmak zorundadırlar. Olaylara tek tek bakmakla bir genel yasanın veya genel davranış tarzının varlığı görülemez. Genel davranışlar hakkında söz edebilmek için iki yöntem kullanırız. Bunlar 1. Tümevarım ve 2. Tümdengelim yöntemleridir.

Tümevarım yöntemi birçok olay veya nesne arasındaki ortak özelliklere bakarak benzer olay ve nesnelerin de davranışlarını veya özelliklerini tahmin etmeye denir. Örneğin, “bütün kuşlar kanatlıdır” önermesi tümevarım ile ulaşılmış bir yargıdır. Bugüne kadar kanatsız kuş görmedik ama yarın pekala kanatsız kuş görebiliriz. Devekuşu bile uçmadığı halde küçük kanatlara sahiptir. Şu halde tümevarım içeren önermeler kesin olamazlar. Ancak, aksi kanıtlanana kadar geçerli olabilirler. Tüm bilimsel yargılar bu türden tümevarım yargılarıdır. Bu özelliğinden dolayı bilim asla kapalı bir bilgi bütünlüğü içeremez. Daima yeni gözlem ve deneylerle değişime ve ilerlemeye açıktır.

İkinci yöntem olan tümdengelim yöntemi ise, baştan kesin ve kapalı bir yargı içerir. Bu tür yargı önermelerini matematik ve geometride bulmaktayız. Örneğin, “bütün üçgenlerin iç açıları toplamı iki dik açının toplamına eşittir” dediğimizde tümdengelim yapmış oluruz. Zira tüm üçgenlerin bir küme oluşturduklarını baştan varsayıyoruz. Bu kümenin tüm elemanları aynı özelliğe sahiptirler. Eğer bir tek elemanın belirgin bir özelliğini kanıtlarsak, kümenin tüm elemanları için de aynı özelliği kanıtlamış oluruz. Dolayısıyla, küme oluşturan nesnelerin özellikleri hakkında yargıda bulunmakla tümdengelim yöntemini kullanmış oluruz.

Fakat, insanlar söz konusu olduğunda onların bazı özellikleri vardır ki hiçbir yöntemle genelleme yapılamaz. Örneğin, tanıdığımız birçok insan yalan söylemiş olsa da “tüm insanlar yalancıdır” diyebilir miyiz? Ne tümevarım ne de tümdengelim yöntemi bizim bu tür bir yargıda bulunmamızı onaylamaz. Tanıdığımız 50 insan yalan söyledi diye tüm insanlara yalancı sıfatı yapıştırılamaz. Ayrıca, insan türünün doğasında yalancılık olduğu da bilimsel olarak kanıtlanmış değildir.

Bu bakımdan insanlarla ilgili önermeler mantık kuralları ve kesinleşmiş düşünme yöntemleri ile ifade edilemez. Çünkü bu tür önermeler kendi üzerine dönüşümlü önermelerdir (Bakınız Çelişkili önermeler başlıklı yazım). İşte bu bakımdan her insanın kendi benlik boyutuna göre yapacağı yorumlar farklı önermeler içerir. Kendi üzerine dönüşümlü olmayan önermeler söz konusu olduğunda bir küme kavramından söz edilebilir. Fakat insan için söz edilemez. Niçin?

İnsan hakkında bir önerme yaparken tümdengelim metodunu kullanabilmemiz için insan kümesini tanımamız gerekir. Kendimizi dışlarsak küme eksik tanımlanmış olur. Kendimizi dışlamazsak da kendimize ait bir özelliğin tüm insanlarda var olduğunu bilemeyiz. Dolayısıyla, kendimizi içeren bir küme tanımlamak mümkün değildir. Nedeni de küme kavramının dıştan tanımlanabilir olmasıdır. Tanım olarak küme kapalı olmak zorundadır. Kapalı bir varlığı tanımlamak için ona dışından bakmak şarttır.

Evren içindeki insanın durumu da aynıdır. Evren içinde insan evrene ait bir eleman ise evren asla kapalı bir küme olmaz. Tümdengelim yöntemi geçersiz olur. Yok, eğer evreni tümevarım yöntem ile açıklamak istersek, bu sefer de yeni gözlemlere açık bir yorum yapış olmaktan ileri gidemeyiz. Zaten matematik modeller ve kuramlar bu nedenle yanlışlanabilir özelliğe sahiptirler.

Gerek bilim gerekse felsefe insan söz konusu olduğunda kesin olmayan önermelerle karşı karşıya kalmaktadırlar. Bu durumdan kaçış olmadığı içindir ki bilim “insan” faktörünü (öğesini) mümkün olduğunca dışlamaya çalışır. İnsanla ilgilenen psikoloji de bilim olmaktan çok, bir tür metot olarak kalmıştır. Tıbbın kolu olan psikiyatri ise gerçek anlamda insanı anlamak yerine ilaçların yardımıyla arazları, belirtileri ve zararlı tepkileri yok etmek veya en azından hafifletmek yolunu seçmiştir. Bu yöntem de tümevarım yöntemidir. Doktor: “Şimdiye kadar bu hastalığa şu ilacı uyguladım ve iyi sonuç aldım. Sana da uygularsam iyi sonuç alacağımı umuyorum” diyebilir. Asla “tüm insanlarda var olan şu özellikten dolayı hastasın” demez, diyemez. Çünkü o özelliğin tüm insanlarda aynı tepkilere yol açacağından veya aynı hastalığa neden olacağından emin olamaz.