Biz çevremizi hatta kendimizi olduğu gibi değil, yorumlayarak yeniden yaşarız. Bu yorumlama ise daima yaşadığımız çağın ve ortamın etkisi altında kalır. Zaman ve mekândan bağımsız bir yorum yapmak çok zordur. Dil de, benzer şekilde, zaman ve mekân içinde yeni şekiller ve anlamlar kazanır. Bundan binlerce yıl önce kullanılmış bir Türkçe sözcük kök olarak aynı kalsa dahi anlam olarak değişmiş olabilir. Şu halde “dil tarihseldir” demek pek yanlış olmasa gerek. Tarih içinde sözcükler anlam kazanır ve anlam değiştirirler.

Her dil gibi Türkçe’mizin sözcükleri de zaman içinde anlam değişikliğine uğramışlardır. Ancak tarih öncelerine kadar uzanan bu dili incelemek tüm diğer dillere göre hem daha kolay hem de daha heyecan vericidir. Zira sözcüklerin eski anlamları ile yeni anlamları arasında bağ kurabilmek için o dönemin kültürünü kavramak ve bilmece çözer gibi çözmek gerekir. Türkçe’mizin dönemlerini şu şekilde sıralayabiliriz:

1. Ön-Türkçe (Günümüzden yaklaşık 10-5 bin yıl önce)
2. Altayca (Günümüzden 5000-3000 yıl önce)
3. Eski Türkçe (M.Ö. 1,000 – M.S. 1300)
4. Orta Türkçe (M.S. 1300 – M.S. 1923)
5. Yeni Türkçe (M.S. 1923 den itibaren)

Ön Türkçe hakkında pek az bilgimiz var. Elimizde yazılı belge olmadığı için bu döneme "Tarih öncesi" dönem denmektedir. Oysaki kaya resimleri ve mağara içlerinde bulunun şekil ve resimler de birer belge özelliği taşırlar. Ancak onların yorumunu yapmak gerekir. Bu konu da ayrı bir uzmanlık konusu olup klasik üniversite müfredatında ders olarak yer almaz.

Altayca hakkında bilgimiz Sümer dili, Etrüsk dili, Eski Kore dili ve Eski Japoncadan gelmektedir. Bu dillere de kısaca değineceğim. Eski Türkçe Göktürk yazıtlarındaki Türkçe’dir. Bu yazıtlar Danimarkalı dilci Thomsen tarafından Türkçe oldukları açıklandıktan sonra bu konuda kitaplar yazıldı. Gönül isterdi ki bu yazıtların Türkçe olduklarını bizim dilciler herkesten önce çözmüş olsun.

Burada Eski Türkçe’mizden örnekler vereceğim. Eski Türkçe’mizden örnekler sunan Kaşgarlı Mahmut der ki (*) :

Evin barkın satıgsadı
Yoluğ berip yarıgsadı

Bu mısraların anlamı: “Evini barkını sattı, Yolluk (para) verip (yarıp) kurtuldu”. Bu örnekte ‘Evin barkın’ bugün hala kullanmakta olmamızdır. Peki ‘barkın’ ne demektir? BARK = Varılan yer, oturulan veya konuşlanan yer anlamındadır. İkinci mısradaki ‘berip’ günümüzde ‘verip’ olmuştur. Şu halde BER = Ver, ve her iki örnekten anlıyoruz ki günümüzde V ile başlayan sözcükler eskiden B ile başlıyorlardı. Şu halde B ile başlayan eski Eski Türkçe sözcükler zaman içinde değişime uğramıştır. ‘Barkın’ isim şeklinden ‘Barıgsadı’ (vardı, ulaştı) eylem şeklini de görüyoruz aynı sayfada.

Ol evge barıgsadı.(o eve vardı)

Bu örneklerden hareketle BOL sözcüğüne bakalım. ön Türkçe bir kök sözcük olan ‘bol’ günümüzde de ‘fazla sayıda veya miktarda’ anlamında kullanılıyor. Anadoluya göç eden ön Türkler bu bölgede Altayca konuşmaya başladılar (M.Ö. 3,000 ile M.Ö. 1,000 arası). Bu arada kendilerine komşu olan Yunan halkı BOL sözcüğünü POL olarak değiştirip aldılar. Zira Yunanca’da B ile başlayan sözcük sayısı çok azdır. Yeni oluşan kalabalık şehirlere POLİS dediler. Polis = İçinde bol miktarda insan bulunan yer. Daha sonraları şehir güvenliğini sağlayan kişilere ‘polis denmeye başladı. Bize de batıdan geri geldi. Bugün POLİS dediğimiz meslek aslında ön Türkçe’deki BOL sözcüğünden kaynaklanır. Benzer şekilde ‘palas’ sözünde de ‘bolluk içinde olan’ kavramı gizlidir.

Bolu şehri aynı şekilde ‘polis’ şeklinden dönüştü denir ama aslı gene Türkçe’dir. Polonya veya Polonez sözlerinde ‘Bol’ kökü bulunur. O bölgeye yerleşen halkın Hazar Türkleri olduklarını hatırlatmak isterim. Polonya halkına Polak da denir. Polak = Bol olan demektir. –AK takısı Türkçe olup Ulak = Ulaşan, Dalak = Dalan şekillerinde vardır. Şu halde Barak = Varılmış olan anlamını taşır. Arapçadan aldığımızı sandığımız ‘Baraka’ sözcüğü aslen Türkçe Barak sözünden gelmedir. ‘Evin Barkın’ dendiği gibi Barak veya Barık sözleri günümüzde ‘Barınak’ olarak kullanılmaktadır.

Asya’da bir Türk şehri vardı. Adı ‘Beşbalık’ olduğu söylenir. Bunun aslı ‘Baş Barık’ olup anlamı ‘Baş şehir’ (En önemli barınak veya Baş varılan yer) olmaktadır. Zira Barmak aynı zamanda Varmak demektir. Avrupadaki birçok şehir adında ön Türk sözü olan ‘bol / bar’ kök sözleri bulunur. Örnekler: İtalyanın güneyindeki Bari, kuzeyindeki Bolonya aslen Etrüsk dilinden (ön Türkçeden) geçmedir. Yunanistandaki ‘Bolos’ şehri günümüzde ‘Wolos’ olarak değişmiştir. Keza İsviçredeki ‘Boltingen’ şehri de ön Türk kökenli bir isimdir.

‘Barık’ = Varılan, yaşanan yer olduğuna göre Varoş (varış, şehrin kenar mahallesi) da aynı kökten türer. Bize yabancı dilden girdiği söylenen bu sözcük aslen Türkçe’dir. Avrupada yine ‘Var’ ile başlayan pek çok şehir vardır. Warşova, Varazdin, Varone, Varzo, Wartau, Wartburg, Warstade, Warstein, Wartowice.

Almanca ‘warte’ (bekle) demektir. Bu sözün barmak, barınak, varmak, durmak sözleri ile ilişkili olduğu kesindir. Zaten Almanca incelendiğinde pek çok sözcükte ön Türkçe kök sözcükler bulunur. Almanlar bu gerçeği kabul etmezler. Çünkü onlar için Alman halkı ile Türk halkı farklı köklere sahiptir. Fakat doğrusu hiç de öyle değil. Alman efsanesinde alman halkına yol gösteren bir kurttan söz edilir. Bu kurtun adı ‘Wolfgang’ dır. Wolf (kurt), gang ise (yürüyen) demektir. Aynen bizim Türk türeyiş destanındaki dişi kurt Asena gibi.

Wolf sözcüğü de ön Türkçe ‘Ulu’ kök sözcüğünden türer. Kurtun çıkardığı ses ‘ulumak’ aslında yüce ve kutsal olarak algılanmış ve günümüze ‘ulu = kutsal’ olarak gelmiştir. Kurt için Fransızca ‘loup’ (okunuşu lu), İtalyanca ‘lupo’, İngilizce ‘wolf’ (okunuşu vulf) ve İsveççe ‘vulf’ dur. İsveç adı Olaf aslen ‘kurt’ demektir.

(*) Mahmut, Kaşgarlı. Divanü Lügat-İt-Türk. Çeviren: Besim Atalay. Türk Tarih Kurumu Basımevi, Cilt 3, sayfa 333, Ankara 1991.